CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Viết bài phê bình khoa học và văn bản rà soát tổng quan lý thuyết

SSHPA (31-3-2018) — Soát xét tổng quan lý thuyết là gì?

Rà soát tổng quan lý thuyết (literature review) là phần văn bản nghiên cứu, hoặc có khi là cả một bài nghiên cứu hoàn chỉnh, có mục đích tóm lược và tổng kết một cách có cấu trúc và mang tính phản biện đối với tất cả các công trình khoa học đã công bố (hoặc đã xuất hiện ở dạng preprint). Thông thường, việc tiến hành soát xét tổng quan cơ sở lý thuyết xoay quanh một trục vấn đề / đề tài trọng tâm, và liên quan gần gũi.

Cơ bản thì soát xét lý thuyết, phê bình có hệ thống và phân tích tổng hợp hợp thành một kiểu nghiên cứu và kiểu bài khoa học gọi là "bài phê bình" (review article).

Gọi là bài phê bình vì loại này bao quát một lượng lớn các đánh giá có tính phản biện những nghiên cứu quan trọng nhất của một lĩnh vực. Nó cung cấp cơ sở và công tác phân tích những yếu tố cụ thể trong một lĩnh vực nghiên cứu (đang được quan tâm), chỉ ra các xu hướng, nhận biết khoảng trống về kết quả nghiên cứu đang tồn tại.

Các bài phê bình tổng quan thường được xem là mỏ vàng thông tin khoa học vì qua đó, độc giả có thể hình thành ý niệm và nhận thức về tình trạng hiện tại của kho tàng tri thức về một lĩnh vực hẹp nào đó. Sau đó, độc giả có thể sẽ quyết định đọc một số bài cụ thể mà bài phê bình đó giới thiệu, đề cập hoặc đã đúc rút nét chính.

Vì thế, công việc rà soát lý thuyết và loại bài phê bình cực kỳ đắc dụng cho cả những nhà nghiên cứu trẻ lẫn những nhà khoa học đã trưởng thành, cũng như những người làm khoa học ứng dụng nhưng quá bận rộn, luôn nắm bắt được trạng thái và khuynh hướng phát triển của lĩnh vực chuyên môn, tìm được những khoảng trống về nghiên cứu, và xác định các mảng nghiên cứu mới.

Với tư cách một loại bài nghiên cứu khoa học, phê bình tổng quan lý thuyết có các tính chất chung nhất như sau: a) Bản thân việc phê bình tổng quan lý thuyết có thể đóng vai một chỉnh thể nghiên cứu; b) Nó dựa trên các công trình đã công bố, đã tồn tại; c) Nó không cung cấp dữ liệu hay thí nghiệm mới; d) Nó không đề cập tới các thông tin khoa học chưa công bố, hoặc không thể truy cập rộng rãi.

Phương pháp nào tiếp cận hiệu quả với công việc viết văn bản rà soát tổng quan lý thuyết?

Trong lịch sử phát triển lâu dài của khoa học và quá trình mở rộng các lĩnh vực hẹp, có nhiều cách tiếp cận với công việc phê bình khoa học và rà soát tổng quan lý thuyết. Tuy thế, có 2 tiếp cận được sử dụng rộng rãi như sau.

1. Tuần tự theo thời gian. Cách này diễn đạt các kết quả đang tồn tại trong lĩnh vực theo cách nhóm các nguồn thông tin khoa học và một mảng, thảo luận các ý tưởng và kết quả theo trình tự thời gian bắt đầu từ xa xưa nhất tới gần nhất, ghi chú lại những tiến triển rõ rệt. Tóm lại thời gian nổi lên như một trục chính quanh đó các ý tưởng và kết quả được phân bố và phân tích về sự tiến bộ như một quá trình lịch sử.

2. Theo chủ đề. Các tiếp cận chủ đề tập hợp và tổ chức, để tiến tới thảo luận, các tư liệu khoa học đang có dựa trên các chủ đề lớn, hoặc những ý niệm quan trọng nhất của một chủ đề nghiên cứu. Để làm cách này, nhà nghiên cứu cần có ý thức / quan điểm khá rõ (nhưng có thể chưa cụ thể) về những ý niệm nào là quan trọng nhất để có thể nắm bắt lĩnh vực/đề tài.

Một số quan điểm cho rằng cách này "mạnh hơn" so với tuần tự theo thời gian vì công năng của hướng tiếp cận này làm được nhiều việc hơn. Ví dụ: phân tích các kiến thức đang có trong quan hệ với những yếu tố/vấn đề đang nổi lên, hay quan trọng nhất; cung cấp cảm nhận về hướng phát triển hay thu hút nhà nghiên cứu vào góc độ nghiên cứu mới;

Một khi đã xác định được bài rà soát của mình sử dụng cách tiếp cận nào, việc dựng cho bài (hoặc đoạn văn bản) một cấu trúc để đi tới hoàn thiện việc phê bình đánh giá không còn khó khăn nữa.

Cấu trúc cơ bản của văn bản phê bình khoa học

Văn bản rà soát hay phê bình lý thuyết khoa học tuân thủ logic khoa học phổ biến, nhưng bắt buộc cần những phần tối thiểu như sau.

Giới thiệu: Phần này thực chất cung cấp thông tin cơ bản nhất để hình thành nên bối cảnh của lĩnh vực nghiên cứu. Kết thúc phần này, cơ bản văn bản phải thuyết phục được độc giả về tính hợp lý của đề tài, cũng như tại sao bài lại tập trung vào một mảng lý thuyết cần rà soát nào đó.

Phương pháp: Các bài phê bình khoa học (và kể cả phần văn bản về rà soát lý thuyết cấu thành nên một nghiên cứu) thường có một phần riêng mô tả các tiêu chuẩn được áp dụng để lựa chọn các nguồn thông tin khoa học (tư liệu, văn bản) hoặc nói rõ về cách thức trình bày các thông tin khoa học sẽ rà soát. Phần này giúp tạo ra sự minh bạch về lối làm việc, đồng thời giúp độc giả dễ hình dung được logic trình bày của bài.

Phần thân chính: Phần này chứa các khổ văn bản có tính cấu trúc, có mối liên hệ với nhau, qua thời gian hay nhóm chủ đề - tùy vào tiếp cận đã xác định. Trong phần này, điều bắt buộc là xuất hiện các trích dẫn đến các tác phẩm được bài phê bình đưa vào danh mục rà soát.

Một điểm cần chú ý là, đôi khi với một ý niệm quan trọng, bài có thể trích dẫn hàng loạt các tác phẩm liên quan, do đó đoạn văn bản hoàn toàn có thể xảy ra tình trạng ý khá ngắn (ví dụ một câu 10 từ), nhưng trích dẫn kèm theo rất dài (đôi lúc đến 50 từ, thậm chí còn hơn). Điều này cũng làm nên đặc trưng khá khác biệt của loại bài phê bình tổng quan lý thuyết khoa học.

Thảo luận và kết luận: Phần này thường nhằm mục tiêu gom lại những đóng góp chính của những nghiên cứu quan trọng nhất. Nó cũng thảo luận những câu hỏi mà bài phê bình nêu lên về chủ đề hay lĩnh vực nghiên cứu.

Một công năng khá đặc dụng của phần này chính là đưa ra quan điểm cá nhân về khoảng trống nghiên cứu mà bài phê bình phát hiện ra. Đó là cơ sở của việc đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai.

Danh mục tài liệu tham khảo: Danh mục tài liệu tham khảo vô cùng quan trọng đối với bài rà soát tổng quan lý thuyết. Nó là cơ sở thông tin chính của toàn bộ việc phân tích, tìm hiểu và thảo luận của bài.

Thường danh mục này khá dài trong các bài phê bình và phân tích tổng hợp tình trạng lý thuyết khoa học. Theo quan sát, cơ bản dài gấp 3-4 lần một bài công bố kết quả khoa học tiêu chuẩn. Ví dụ, trung bình một bài nghiên cứu công bố kết quả khoảng 30 trích dẫn, thì bài tổng quan sẽ khoảng 90-120.


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (0):