CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Một trong những thí nghiệm kinh điển nhất của ngành tâm lý học xã hội bị nghi ngờ vi phạm đạo đức nghiên cứu

SSHPA (1-8-2018) - Thí nghiệm này được thực hiện bởi Phillip Zimbardo, nhà tâm lý học tại ĐH Stanford, vào năm 1971. Có lẽ đây là thí nghiệm nổi tiếng nhất trong giới tâm lý học. Câu chuyện về thí nghiệm này và nhà khoa học Phillip Zimbardo đã được chuyển thể thành bộ phim cùng tên năm 2015. Kết quả của thí nghiệm cũng thường được sử dụng để nói về vấn đề nhân quyền trong nhà tù, đặc biệt là sau sự kiện nhà tù Abu Ghraib năm 2003, khi mà hàng loạt ảnh của lính Mỹ ngược đãi tù nhân Iraq được lan truyền trên mạng.

Trong thí nghiệm, Phillip Zimbardo tuyển 24 người tham gia tình nguyện vào thí nghiệm, và chia họ một cách ngẫu nhiên một nửa thành tù nhân, một nửa thành cai ngục. Ông biến tầng hầm của tòa nhà khoa tâm lý học của ĐH Stanford trở thành một nhà tù giả. Mục tiêu của tác giả khi thiết kế thí nghiệm là tạo ra một tình huống mà người tham gia bị mất tính cá nhân (tất cả phải mặc đồng phục, cai ngục đeo kính đen liên tục). Dù kế hoạch của thí nghiệm là 2 tuần, nhưng chỉ trong vòng 6 ngày đầu, những cai ngục giả đã bắt đầu ngược đãi và có những hành vi tra tấn tâm lí tù nhân. Phillip Zimbardo đã phải cho thí nghiệm dừng lại ngay sau đó. 

(Nguồn:  http://www.prisonexp.org/) 

Kết quả của thí nghiệm được tác giả cho là đã chứng tỏ khi một người được đặt vào một tình huống mà họ có quyền lực lớn, những người bình thường nhất có thể thực hiện những hành vi độc ác, vô đạo đức. Tuy nhiên, trong một bài báo gần đây bởi Medium, tác giả Ben Blum đã phỏng vấn những người tham gia và đối chiếu với những hồ sơ lưu trữ chính thức về nó tại ĐH Stanford chỉ ra bằng chứng cho thấy những nhà KH thực hiện thí nghiệm đã trực tiếp huấn luyện những cai ngục để có họ hành xử "cứng" hơn, thay vì để cho cai ngục hành xử tự nhiên theo cách họ muốn.

Điều kỳ lạ là trong bài báo khoa học và websites về thí nghiệm này, Phillip Zimbardo đã bỏ chi tiết đó ra khỏi phần phương pháp nghiên cứu. Nếu quả thật Zimbardo, dù có ý thức hay không, đã tạo ra ấn tượng là cai ngục phải hành xử "cứng" đối với tù nhân, thì kết quả của nghiên cứu cũng đã trở nên đáng ngờ và không thể là nền tảng để giảng dạy tâm lí học trong các trường ĐH. 

Không chỉ có the Stanford Prison Experiment, ngành tâm lý học xã hội cũng đang trải qua một cuộc khủng hoảng về niềm tin với hàng loạt nghiên cứu kinh điển bị nghi ngờ về tính trung thực trong phân tích và báo cáo kết quả cũng như phương pháp. Dưới đây là một vài  nghiên cứu nổi tiếng nhất đã không thể được tái xác lập kết quả:

1. Thí nghiệm về sự suy kiệt ý chí (Ego Depletion): Thí nghiệm của Roy Baumeister và Dianne Tice cho thấy ý chí và kỉ luật là một tài nguyên tinh thần có hạn (được trích dẫn tới hơn 3,000 lần và trở thành nền tảng cho hàng loạt sách self-help). Những nghiên cứu gần đây trên hơn 2,000 đối tượng ở khắp nơi trên thế giới cho thấy ý chí con người không hoạt động giống như kết quả nổi tiếng này kết luận. 

2. Thí nghiệm về kẹo bông gòn (Marshmallow test): Thí nghiệm cho thấy trẻ có khả năng từ chối một chiếc kẹo bông gòn ở ngay trước mặt mình để có được hai cái sau 10 phút sẽ có khả năng trở nên thành công hơn trong cuộc sống. Tuy nghiên, nghiên cứu gần đây cho thấy nếu tác giả của nghiên cứu ban đầu có mẫu lớn hơn và kiểm soát các biến chặt chẽ hơn thì kết quả sẽ không còn mạnh như ban đầu nữa. 

Ngoài ra còn có những kết quả kinh điển khác như: Social Priming, Facial Feedback Hypothesis, Stereotype threat. Đáng nói là hầu hết các sách giáo khoa về tâm lý học đều đã sử dụng những nghiên cứu trên, và truyền thông đã ít nhiều sử dụng những kết quả đó để tạo nên những tác phẩm giải trí, tin giật gân, v.v... Điều này đã dẫn tới sự suy giảm niềm tin của cộng đồng đối với trong giới tâm lý học nói riêng và giới khoa học xã hội nói chung.

Đây là bài học lớn cho giới học thuật cũng như giới truyền thông khoa học. Hiện tại xu hướng khoa học mở (Open Science): mở về phản biện, mở về dữ liệu, mở về phương pháp, mở về thuật toán máy tính, v.v... đã và đang thúc đẩy khoa học xã hội đi theo hướng minh bạch và trở nên "khoa học hơn." 


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (1):

  • Trả lời Hoang V.Q. (8/2/2018 4:49 PM): Rất cảm ơn người viết. Thật là thế giới có quá nhiều điều đáng học hỏi và suy ngẫm.