CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Tranh biện về trí tuệ nhân tạo: khả thi hay bất khả thi? (Phần I)

SSHPA (10-8-2018) - Trí tuệ nhân tạo (AI) luôn là chủ để hấp dẫn trong giới triết học và là điểm tựa cho nhiều bộ phim khoa học viễn tưởng nổi tiếng: Ex Machina, I, Robot, Her, v.v....Theo Stephen Cave và Kanta Dihal (ĐH Cambridge) robot có trí thông minh đã luôn là giấc mơ của nhân loại từ 3,000 năm trước, một giấc mơ mang đầy hi vọng nhưng cũng đầy nỗi sợ. Trong một vài năm gần đây, với những tiến bộ nhảy vọt của AI như sự kiện AlphaGo đánh bại kiện tướng cờ vây thế giới, những học giả, tỷ phú công nghệ có tên tuổi như Stephen Hawking, Elon Musk, Bill Gates đã có những cảnh báo về sự nguy hiểm của AI, họ cho rằng phát triển AI, nếu đi chệch hướng đồng nghĩa với hủy hoại nền văn minh.

Tại sao họ nghĩ như vậy? Khi lắng nghe những clip những học giả trên trả lời phỏng vấn thì có vẻ như quan điểm của họ về AI chịu ảnh hưởng lớn từ luận điểm được hình thành từ 3 mệnh đề lớn sau:

1. Trí thông minh là khả năng truyền tải thông tin (information processing). Vì vậy trí thông minh không phụ thuộc vào phần cứng,dù là dạng sinh học (như não bộ) hay điện tử (máy tính), miễn là các phần tử được kết nối đúng cách cho phép thông tin được truyền tải, ta sẽ có trí thông minh. 

2. Loài người sẽ tiếp tục có những tiến bộ về công nghệ trong cả phần cứng và phần mềm. Chỉ khi xã hội loài người làm điều gì đó vô cùng sai lầm (như chiến tranh hạt nhân) hay có một thảm họa vô cùng lớn chặn đứng toàn bộ tiến bộ về công nghệ, thì dường như không có một tương lai nào trong đó con người sẽ dừng sáng tạo ra phần mềm thông mình hơn, phần cứng cho phép năng lực tính toán trở nên mạnh hơn. 

3. Trí thông minh của con người không phải là đỉnh cao nhất. Nếu ta tưởng tượng trí thông mình là một đường chạy từ thấp lên cao, ở phía dưới ta có sâu bọ, rồi tới gà, vịt, rồi tới khỉ, vượn người, ở trên cao là con người; ở nơi cao nhất có những người như Albert Einstein, Kurt Godel, Jon von Neumann, Stephen Hawking, v.v... Nhưng đó mới chỉ là tất cả những gì ta biết. Đường trí tuệ này hoàn toàn có thể chạy tới vô tận. 

(Nguồn: The Skeptical Engineer)

Ba mệnh đề trên được Sam Harris trình bày rõ ràng nhất tại TED, và đây cũng phần lõi của lập luận trong cuốn sách Superintelligence của triết gia từ ĐH Oxford, Nick Bostrom. Khi ta chấp nhận 3 mệnh đề lớn trên, thì kết luận là AI thông minh hơn con người là không thể ránh khỏi. Và khi AI trở nên thông mình hơn con người gấp nhiều lần, điều mà Musk hay Hawking lo lắng là khả năng cao chúng sẽ cưỡng ép thay vì hợp tác với con người, hoặc trường hợp xấu hơn là, nếu con người cản trở mục tiêu, chúng chọn cách loại bỏ.

Nhà NC về trí tuệ của máy, Nate Soares, đã so sánh mối quan hệ của Super AI với người, sẽ giống như mối quan hệ của người với gene của mình. Gene tạo nên chúng ta với hai mục tiêu cơ bản: sinh tồn và duy trì nòi giống. Nhưng gene không thể hình dung được con người, với trí thông minh của mình, sẽ có thể lựa chọn đi tu hoặc nghĩ ra biện pháp tránh thai và lựa chọn không sinh con đẻ cái. Cũng giống như vậy, khi con người tạo ra AI thông minh hơn mình, chúng sẽ có những mục tiêu ta không thể lường trước, loại bỏ con người có thể là collateral damage mà chúng sẵn sàng chấp nhận. 

Tuy nhiên, quay lại với 3 mệnh đề lơn ban đầu, đã có những lập luận phủ định 3 mệnh đề này. Trong bài viết The Myth of Superhuman AI, Kevin Kelly (người sáng lập nhà tạp chí WIRED, tạp chí hàng đầu về công nghệ) đã chỉ ra những điểm yếu trong 3 mệnh đề trên, trong đó điểm yếu nhất là mệnh đề 3. Mệnh đề 3 giả định trí thông minh chỉ có một triều cạnh và có thể được biểu diễn bằng một đường thẳng (hay đường cong) đi chéo lên.

Kevin Kelly cho rằng đây là sự hiểu lầm về bản chất của trí thông minh và là sự bóp méo của thuyết tiến hóa. Trí thông minh có nhiều triều cạnh khác nhau và nên được biểu diễn bằng một không gian của những khả năng (a possiblity space) cho chuỗi các tổ hợp (a combinatorial continuum). Kevn Kelly đã trích dẫn Marvin Minsky, nhà KH máy tính của MIT và là một trong những người tiên phong trong lĩnh vực AI: "Trí tuệ con người là một xã hội của các loại trí tuệ khác nhau." (Human minds are society of minds). Trí tuệ con người được cấu thành từ nhiều loại tư duy: suy luận, quy nạp, tư duy trừu tượng, trí thông minh cảm xúc, logic về không gian, trí nhớ ngắn, trí nhớ dài hạn. Chúng ta không chỉ suy nghĩ với đầu óc, mà còn suy nghĩ với tất cả cơ thể (ngay cả những vi sinh vật trong dạ dày dường như có kiểu tư duy riêng và khả năng ảnh hưởng đến tư duy của chúng ta (Xem Heribert Watzke)).

(Nguồn: https://www.wired.com/2017/04/the-myth-of-a-superhuman-ai/)

Hiểu lầm thứ hai mà Kevin Kelly chỉ ra là trí tuệ của con người không phải là loại trí tuệ phổ quát (general purpose). Được hình thành qua quá trình tiến hóa, trí tuệ loài người là đặc trưng cho môi trường và hoàn cảnh tiến hóa của con người: môi trường xã hội, có thể nhìn, nghe, ngửi, phải di chuyển trong không gian, phải tránh thú dữ, phải săn bắt, hái lượm. Vì môi trường như vậy nên loại trí tuệ ta là đặc trưng cho con người, và các loài khác có sở trường của chúng. VD: loài sóc có khả năng ghi nhớ về vị trí của từng hạt dẻ trong hàng ngàn hạt dẻ trong nhiều năm, hay loài chimpanzee thực hiện bài kiểm tra working memory (bộ nhớ làm việc) vượt xa nghiên cứu sinh tại Anh. Những ví dụ trên cho thấy không có một thước đo chuẩn nào cho sự phổ quát, do đó, tự cho mình có trí tuệ phổ quát là biểu hiện của bản ngã nhiều hơn là trí tuệ.

Hiểu lầm thứ ba là trí tuệ không thể được mở rộng tới vô hạn vì việc tăng trí thông minh sẽ bị giới hạn bởi chi phí thực tế. Và vì trí thông minh có nhiều chiều cạnh, mở rộng ở chiều này có thể khiến thỏa hiệp ở chiều khác. Đây cũng là điều nhà tâm lý học ĐH Harvard Steven Pinker chỉ ra trong cuốn sách mới nhất của mình Enlightenment Now (xem Exceprt tại đây). Nếu sửa được ba hiểu lầm này, Kevin Kelly cho rằng ta sẽ thấy được AI có giá trị với con người bởi chúng là trí tuệ khác xa chúng ta và có thể giúp đỡ loài người ở nhiều mặt. 

Bạn bị thuyết phục bởi luồng quan điểm nào? Hai nhà nghiên cứu Konstantine Arkoudas và Selmer Bringsjord (Rensselaer Polytechnic Institute) có lẽ đã tổng hợp cuộc tranh luận trên một cách ngắn gọn và xúc tích nhất: 

" A dominant and recurrent theme has been the conviction that genuine understanding will never be attained by taking something that is dynamic and evolving, reactive, plastic, flexible, informal, highly nuanced, textured, colorful, and open-ended; and modeling it by something static, rigorous, unbending, and inflexible – that is, essentially by replacing something alive by something that is dead." (Xem: Cambridge Handbook of Artificial Intelligence)

Tạm dịch: Một xu hướng thường xuyên xuất hiện (trong cuộc tranh luận về AI) là niềm tin mạnh mẽ rằng hiểu biết thực sự về AI sẽ không bao giờ là hiện thực nếu ta lấy một thứ linh hoạt, luôn tiến hóa, luôn phản ứng, mềm dẻo, nhiều ngụ ý, nhiều ngữ nghĩa, nhiều màu sắc, luôn mở, và tìm cách tạo ra mô hình của nó bằng một thứ thật bất động, cứng nhắc, không linh hoạt - hay, thay thế một thứ đầy sức sống sống bằng một thứ đã chết. 

*Nguồn ảnh Thumbnail: dezeen

**Bài đóng góp của Hồ Mạnh Tùng (Viện Triết học, Viện HL KHXH)


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (0):