CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Quyền riêng tư và tự do lựa chọn trong kỉ nguyên dữ liệu

SSHPA (14-3-2019) — Với sự tăng vọt của khả năng lưu trữ dữ liệu, sự tiến bộ của các công nghệ tracking, và sự tiến hóa của trí tuệ nhân tạo (A.I), không ai có thể tránh khỏi việc lưu lại một lượng dữ liệu lớn về bản thân mình trên mạng và trong những sản phẩm công nghệ, qua đó tăng rủi ro quyền riêng tư và tự do lựa chọn bị xâm phạm. Ta có thể kể đến những vụ việc đình đám về lạm dụng sức mạnh công nghệ về dữ liệu như trường hợp Cambridge Analytica, khi mà dữ liệu người dùng Facebook được khai thác để đưa ra những chương trình microtargeting nhằm thay đổi xu hướng bầu cử năm 2016 tại Mỹ.

Gần gũi hơn trong cuộc sống, hẳn người dùng Facebook luôn có cảm giác kì lạ tới rợn người mỗi khi thấy trang mạng xã hội gợi ý mua hàng đúng vật phẩm mà mình nói muốn tìm cách đây chưa đầy một tiếng. Hai phạm trù quyền riêng tư và tự do lựa chọn tưởng chừng rất khác biệt, nhưng kỉ nguyên data đã khiến chúng trở nên ràng buộc hơn bao giờ hết. Bài toán cho những người làm chính sách là tối giảm mối đe dọa đối với hai phạm trù đạo đức trên mà vẫn đảm bảo xã hội, các công ty và từng người được hưởng lợi từ tài nguyên dữ liệu.

Nguồn: Digit

Đối với vấn đề tự do lựa chọn, nếu ta đều đồng ý rằng đối với mỗi cá nhân việc mua gì và hay bầu cử cho ai NÊN là những lựa chọn tự do, những lựa chọn không bị cưỡng ép, như vậy, về mặt đạo đức học, ta có thể coi việc tự do lựa chọn bị xâm phạm hoặc bị thao túng là một dạng tổn hại (harm), và những công ty/tổ chức lạm dụng dữ liệu lớn và thuật toán thông minh để thao túng những lựa chọn đó là đang gây hại (causing harm).

Cũng giống như xã hội không chấp nhận người có vị trí cao và quyền lực trong xã hội lạm dụng chức vụ của mình để vụ lợi cho bản thân trong khi gây hại cho người khác, xã hội cũng không nên chấp nhận việc các công ty/tổ chức sở hữu dữ liệu lớn và thuật toán thông minh lạm dụng quyền lực này để vụ lợi trong khi gây hại cho người khác. Nhận thức rõ điều này là bước đầu để xây dựng những quy chuẩn đạo đức hoặc xa hơn là những khung pháp lý về cách thức thu thập, sử dụng và buôn bán dữ liệu của người tiêu dùng.

Xã hội cần một nền kinh tế 4.0 cạnh tranh, điều đó có nghĩa việc giảm thiểu tình trạng các công ty công nghệ đánh mất la bàn đạo đức trong cuộc chạy đua vũ trang về khai thác dữ liệu (arm-race in data exploitation) là cần thiết. Trong quá trình này, nhận thức và phán xét của từng người về sự tổn hại trong kỉ nguyên data là nền tảng.

Nguồn: Partners in Leadership

Đối với quyền riêng tư, các tác giả Mayer-Schonberger và Cukier (2013) đã đưa ra giải pháp rằng cần phải có sự thay đổi của mô hình thu thập dữ liệu Thông báo và Đồng ý (Notice and Consent) sang mô hình Trách nhiệm Giải trình (Accoutability) của các công ty khi khai thác và tận dụng dữ liệu. Mô hình Thông báo và Đồng ý hoạt động như sau: khi một người mới đăng kí sử dụng Instagram, Google, hay bất kì dịch vụ điện tử nào, anh ta sẽ phải “đọc” và “đồng ý” vào một Điều khoản sử dụng của các công ty trên.

Thông thường, họ sẽ được thông báo về những data cá nhân mà các công ty sẽ thu thập, tất cả data sẽ được phân tích dưới dạng giấu tên (anonymization) và yêu cầu sự đồng thuận của người dùng dịch vụ. Đây là phương thức thu thập dữ liệu hợp pháp ở tất cả mọi nơi. Tuy nhiên, trong thời đại của các thuật toán thông minh và dữ liệu lớn, phương thức này không còn đủ sức để bảo vệ quyền riêng tư của mỗi cá nhân nữa. Ví dụ: một nghiên cứu của ĐH Texas Austin cho thấy với các thuật toán thông minh thì từ những dữ liệu nặc danh như bình phẩm về phim điện ảnh trên một trang web của Netflix, người ta vẫn có thể nhận dạng chính xác ai là ai đến 99%; miễn là có đủ dữ liệu, không ai có thể giấu được thân phận và hành vi của mình ở trên mạng.

Ở chiều ngược lại, các công ty hiện nay không thể cạnh tranh được nếu họ không dựa vào sức mạnh của trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, nên ta cũng không thể ngăn cấm việc buôn bán và khai thác dữ liệu người tiêu dùng. Do đó, giải quyết vấn đề theo hướng nhấn mạnh vào Trách nhiệm giải trình của các công ty có lẽ là một hướng đi khả dĩ. Điều này cho phép người dùng, khi cảm thấy dữ liệu của mình bị lạm dụng, có quyền được khởi kiện các công ty, đấu tranh cho quyền riêng tư của mình; và cách tiếp cận này sẽ khiến các công ty cẩn trọng hơn và chú ý đến quyền riêng tư của người dùng trong hoạt động kinh doanh liên quan đến dữ liệu của mình.

Đi cùng với cách tiếp cận trên phải là những chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho toàn bộ người tiêu dùng và doanh nghiệp về những tình huống xảy ra việc lạm dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Có được những nhận thức đúng đắn về khả năng bị xâm phạm đời sống riêng tư và bị thao túng đối với những lựa chọn của mình, người dân sẽ có thể lựa chọn những phương thức chia sẻ thông tin, dữ liệu có tính bảo mật cao hơn. Họ cũng có thể cùng tạo ra áp lực cho những công ty đã lạm dụng dữ liệu lớn và AI. Trang bị cho mỗi cá nhân những kiến thức để bảo vệ quyền riêng tư và tự do lựa chọn cho chính mình, chính là cách hiệu quả nhất để mỗi cá thể trong kỉ nguyên dữ liệu giữ trách nhiệm đạo đức khi họ sử dụng những công nghệ mới đầy quyền năng.

* Hồ Mạnh Tùng (ĐH Ritsumeikan Asia Pacific University, Oita, Nhật Bản). 

** Nguồn Thumb image: XPrize


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (0):