CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Gã khổng lồ xấu xí

SSHPA (15-03-2019) — Không thể phủ nhận nhà xuất bản Hà Lan Elsevier là gã khổng lồ thực sự trong giới xuất bản khoa học khi sở hữu hơn 2500 tạp chí, nhiều dịch vụ học thuật quen thuộc như CSDL Scopus, và đặc biệt là lợi nhuận khổng lồ £913 triệu Bảng Anh trên £2 tỷ bảng tổng doanh thu. Tuy nhiên, hình ảnh của nhà xuất bản này ngày một trở nên xấu xí và khiến liên tiếp các quốc gia châu Âu hay hệ thống trường đại học University of California, Hoa Kỳ từ mặt.

(Nguồn: Wikipedia)

Phong trào Open Access và Plan S hiện nay đang khiến các nhà xuất bản học thuật lớn phải tìm cách thay đổi mô hình truyền thống của mình. Điển hình là các tạp chí danh giá Nature, Science, PNAS, hay các nhà xuất bản như Springer Nature, Wiley, hay Taylor & Francis đều cơ bản đã đồng ý với Plan S và có các động thái thay đổi tích cực. Tuy nhiên, mỗi cuộc chiến đều không thể thiếu ‘trùm cuối’ và trong trận so găng Open Access này, giới khoa học vẫn còn phải đối mặt với sự cứng rắn lì lợm của Elsevier.

Năm 2013, dịch vụ chia sẻ nghiên cứu nổi tiếng là Academia.edu bị Elsevier cảnh cáo vì vi phạm bảo quyền; và đến năm 2017, đến lượt Research Gate bị ‘dằn mặt’ tại tòa vì vấn đề tương tự. Trong khi đó từ giữa năm 2018, các viện nghiên cứu và trường đại học tại châu Âu bắt đầu tìm cách đàm phán với các nhà xuất bản để cố gắng xóa bỏ mô hình trả phí truyền thống, cổ vũ cho chiến dịch xuất bản mở. Nhiều quốc gia đã đạt được các thỏa thuân đáng khích lệ với các nhà xuất bản như Springer Nature, Wiley, hay Taylor & Francis thì các cuộc đàm phán với Elsevier vẫn đầy bế tắc. Đức và Thụy Điển là hai quốc gia đầu tiên kiên quyết chống lại nhà xuất bản Hà Lan trong đàm phán hợp đồng truy cập CSDL học thuật. Đáp trả lại, Elsevier đã chặn truy cập của các nhà nghiên cứu tại hai quốc gia này, và sau đó là cả các nhà khoa học tại Hungary cũng bị chặn.

(Nguồn: CC BY-NC-ND, Frits Ahlefeldt-Laurvig, Flickr)

Đến đầu năm nay, liên tiếp các cú thôi sơn nhắm vào Elsevier được tung ra. Trước tiên là việc toàn bộ BBT tạp chí Journal of Informetrics từ chức để phản đối chính sách đóng của Elsevier vào tháng 1. Các thành viên BBT đã cùng nhau sáng lập nên tạp chí mở mới do MIT Press phát hành: Quantitative Science Studies. Hồi năm 2015, câu chuyện tương tự cũng đã xảy ra với tạp chí khác của Elsevier là Lingua. Đầu tháng 3 năm nay, hệ thống đại học lớn của Mỹ là University of California đã quyết định từ chối kí tiếp hợp đồng đăng kí truy cập, vốn trị giá tới US$10 triệu đô/năm, với Elsevier. Kéo theo đó là Na Uy cũng sẽ không tái kí hợp đồng với nhà xuất bản này.

Thông báo về việc Na Uy cắt hợp đồng với mình, Elsevier cho biết đây là điều đáng tiếc, đặc biệt là với các nhà khoa học, bất chấp thực tế phong trào Open Access là vì lợi ích của chính các nhà khoa học. Không chỉ mới gần đây Elsevier mới có thái độ chống lại phong trào khoa học mở. Vào năm 2004, nhà xuất bản này nộp một bản báo cáo về rủi ro của Open Access tới chất lượng và đạo đức khoa học. Tiếp đó, Elsevier còn thường xuyên vận động hành lang cho các chính sách chống lại khoa học mở tại Hoa Kỳ.

(Nguồn: Wikimedia)

Jon Tennant của tờ The Guardian gọi Elsevier là nhà xuất bản khoa học khét tiếng nhất: “Elsevier đang làm hỏng khoa học mở tại Châu Âu.” Trong khi đó, ngày 1-3-2019, một nhà xuất bản lớn khác là Springer Nature lại có động thái hữu hảo khi hứa hẹn các toàn văn nghiên cứu của các tạp chí trong Nature Research sẽ có thể được truy cập trên nền tảng chia sẻ khoa học này.

Với vị thế ông lớn của mình, Elsevier chắc chắn sẽ tiếp tục có thái độ lì lợm trong đàm phán với nhiều quốc gia, viện nghiên cứu và trường đại học. Nhất là khi một số quốc gia như Hàn Quốc, Phần Lan, Ý hay Hà Lan vẫn tỏ ra nhún nhường trước nhà xuất bản này và chấp nhận thỏa thuận. Trong thời gian tới, chưa thể nói rằng việc mất đi một số hợp đồng lớn sẽ có ảnh hưởng rõ rệt đến Elsevier, đặc biệt là khi cấu trúc hệ thống của Elsevier vẫn rất tốt và số lượng các tạp chí Open Access của nhà xuất bản này cũng đang vận hành ổn định. Chính vì thế, giới khoa học có lẽ cần tiếp tục tấn công quyết liệt hơn nữa để có thể khiến Elsevier nhún nhường.


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (1):

  • Trả lời Manh Tung (3/15/2019 10:59 PM): Theo một ước tính, profit margin của Elsevier luôn ở mức 37% trong khi Google và Facebook có profit margin chỉ là khoảng 20%. Đủ thấy gã khổng lồ này ăn dày thế nào. (Nguồn: http://rationallyspeakingpodcast.org/show/rs-228-william-gunn-and-alex-holcombe-on-is-elsevier-helping.html). Câu chuyện về Elsevier là sự đan xen giữa hai câu chuyện: cơ chế vận hành của market (liệu pricing của Elsevier đã là công bằng thể hiện đúng luật supply-demand hay chưa? Giá trị Elsevier và những NXB lớn tương đương có đang mang lại cho giá trị xứng đáng cho người tiêu dùng? ) và liệu kiểu vận hành như Elsevier thì có đang cản lại bước tiến của khoa học? Tôi tự hỏi những NXB open-access mới ra đời vận hành theo kiểu nghiệp điện toán (computational entrepreneurship) liệu có khiến chi phí giảm đủ mạnh để hất cẳng sự độc quyền của những NXB truyền thống?