CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Định nghĩa một tạp chí rởm

SSHPA (13-12-2019) — Sau 12 giờ với 18 câu hỏi và 3 vòng thảo luận, 35 nhà khoa học hàng đầu thế giới đã cùng đồng thuận một định nghĩa về một tạp chí rỏm, hay ‘predatory journal’ như dưới đây:

English: Predatory journals and publishers are entities that prioritize self-interest at the expense of scholarship and are characterized by false or misleading information, deviation from best editorial and publication practices, a lack of transparency, and/or the use of aggressive and indiscriminate solicitation practices.

Tiếng Việt: Tạp chí và nhà xuất bản rởm đặt lợi ích bản thân cao hơn khoa học. Tạp chí và nhà xuất bản rởm có thể được phát hiện dựa trên các đặc điểm: thông tin giả mạo hoặc lừa bịp, không có các hoạt động biên tập và xuất bản chuẩn chỉnh, thiếu vắng sự minh bạch, chào mời một cách bừa bãi hoặc thô lậu.

(Nguồn: PubManu)

Rõ ràng hơn, các nhà khoa học đã đưa ra các giải thích cụ thể cho từng đặc điểm trong bài viết trên Nature:

Thông tin giả mạo hoặc lừa bịp: Điều này được thể hiện tên website của tạp chí hoặc trong các thư chào mời. Ví dụ, các tuyên bố mâu thuẫn, các hệ số tác động giả, địa chỉ không có thật, ban biên tập rởm hoặc có thông tin không chính xác, giả mạo các thông tin về chỉ mục hoá và hiệp hội mà tạp chí tham gia, thông tin về phản biện dễ gây nhầm lẫn.

Không có các hoạt động biên tập và xuất bản chuẩn: Các tiêu chuẩn biên tập và xuất bản được các tổ chức DOAJ, Open Access Scholarly Publishers Association, COPE và World Association of Medical Editors công bố với tên gọi Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing.

Các ví dụ có thể kể đến là không có chính sách rút bài, yêu cầu kí kết chuyển quyền xuất bản dù công bố open access, không nêu rõ loại giấy phép Creative Commons trên tạp chí open access. Ngoài ra, trang chủ tạp chí thiếu chuyên nghiệp, lộn xộn, nhiều lỗi chính tả cũng là một dấu hiệu cần được chú ý.

Các dấu hiệu này cần được đánh giá một cách cẩn trọng bởi tác giả trong quá trình nộp bài.

Thiếu minh bạch: Các tạp chí rởm thường hiếm khi công bố thông tin liên lạc, chi tiết về chi phí xử lí bài (Article Processing Charges – APC), hay thành viên ban biên tập cũng rất khó xác minh. Cần lưu ý là vấn đề minh bạch này không xét tới quy trình xử lý bản thảo như quá trình phản biện hay đưa ra quyết định của ban biên tập, vì sự minh bạch trong quá trình này hiện vẫn đang được khuyến khích trong xuất bản học thuật.

(Nguồn: Image by kconcha from Pixabay)

Chào mời một cách bừa bãi hoặc thô lậu: Các tạp chí rởm sẽ thường chào mời bằng cách gửi e-mail liên tục, bằng cách nhắc đến các công bố trước của nhà nghiên cứu và kêu gọi đóng góp cho số báo sắp ra. Một dấu hiệu khác là phạm vi của tạp chí có thể hoàn toàn không liên quan tới lĩnh vực của nhà nghiên cứu. Bên cạnh mời gọi nộp bài, các tạp chí này còn có thể mời gọi tham gia phản biện hoặc tham gia ban biên tập một cách cẩu thả, không quan tâm tới thực chất.

Một vài tiêu chí khác được các nhà khoa học lược bỏ: Chất lượng tạp chí và ý định lừa bịp. Trên thực tế, rất dễ nhầm lẫn giữa một tạp chí rởm và một tạp chí đang gặp khó khăn. Cả hai loại này đều có chất lượng thấp, tuy nhiên tạp chí đang gặp khó khăn sẽ không có ý định lừa bịp các nhà khoa học. Ý định lừa bịp cũng rất khó xác minh. Điều này cũng tương tự với quá trình và chất lượng phản biện. Hiện nay nhiều tạp chí truyền thống vẫn đóng cửa quá trình phản biện nên việc đánh giá chất lượng là rất khó.

Kể từ khi thuật ngữ ‘tạp chí rởm’ được đề cập đến từ năm 2010, các nhà xuất bản và cộng đồng khoa học đã rất nỗ lực để có thể giải quyết vấn đề này một cách triệt để. Nhiều cá nhân, tổ chức đã lập ra các danh sách để chỉ điểm các tạp chí rởm như danh sách Beall (đã dừng hoạt động do bản thân Beall List cũng có vấn đề về phương pháp luận, dữ liệu và sự minh bạch), danh sách Cabells, hay nỗ lực đưa ra các quy chuẩn cho tạp chí như Directory of Open Access Journals (DOAJ), Committee on Publication Ethics (COPE). Mặc dù vậy, sai sót vẫn thường xuyên xảy ra, và sự đồng thuận giữa các danh sách cũng không quá cao.

Đáng lưu ý, các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc một tạp chí có mặt trong danh mục Scopus hay ISI Web of Science không đồng nghĩa là tạp chí đó đàng hoàng. Nhiều tạp chí rởm đã tìm cách "lọt cửa" và có mặt trong các danh mục uy tín này. Thậm chí họ cố công lọt cửa này vì biết tâm lý nhiều tác giả muốn có bài Scopus hay ISI Web of Science bằng cách trả tiền mua suất đăng bài, thay vì phải trải qua kiểm soát chất lượng của quá trình bình duyệt nghiêm túc.

Độc giả có thể xem đồ thị do Nature sản xuất dưới đây:

(Nguồn: Nature)

Với một định nghĩa được đồng thuận này, các nhà khoa học hy vọng sẽ là bước tiến để có thể giảu quyết triệt để vấn nạn tạp chí rởm tràn lan. Hiện nay, dự án Predatory journals: no definition, no defence đã được khởi tạo trên hệ thống OSF để lưu trữ thông tin và đưa ra lời kêu gọi tới cộng đồng. Trong tương lai, các kế hoạch, chương trình cụ thể hơn như thu thập data, xây dựng CSDL sẽ được triển khai cùng với sự hợp tác cùng với các nhân tố quan trọng trong cộng đồng khoa học như các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, các tạp chí, các nhà xuất bản, hay các nhà tài trợ.

* * *


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (1):

  • Trả lời Vũ Thị Hạnh (12/13/2019 11:07 PM): Bài viết phản ánh thực tế. Cảm ơn các tác giả.