CSDL NVSS: tác giả Việt nam có bài công bố khoa học Scopus, ISI, Nafosted

Bình duyệt trên các tạp chí khoa học đã thật sự hoàn thành trách nhiệm?

SSHPA (29-06-2020) — Sự vội vã cho các phương pháp chữa bệnh và phương pháp điều trị cho COVID-19 đã mở ra những kênh truyền thông trực tiếp giữa các nhà khoa học và công chúng. Thay vì chờ đợi sản phẩm của mình trải qua quá trình bình duyệt ngang hàng (hay peer review) chậm chạp tại các tạp chí khoa học, các nhà nghiên cứu giờ đây có thể tự đăng các bài viết của họ lên các hệ thống lưu trữ công cộng ngay khi hoàn thành. Việc bỏ qua “những người gác cổng truyền thống” này đã dẫn đến mối quan tâm sâu sắc trong cộng đồng khoa học: Có hay không những bài viết thiếu khoa học hoặc những bài viết có vấn đề hay nhạy cảm sẽ được công khai trên phương tiện truyền thông, và lan truyền trước khi được sửa lại bởi các chuyên gia?

Tuy nhiên, ta cũng có một cách khác để suy nghĩ về sự phát triển này. Thay vì chỉ ra rằng peer review là quan trọng đối với khoa học, quãng thời gian COVID-19 này đã cho thấy điều ngược lại. Những quyết định về việc bỏ qua bình duyệt truyền thống đã lật tẩy những điều mà các nhà nghiên cứu khuyến khích công chúng tin tưởng trong nhiều năm: Đầu tiên là các tạp chí đánh giá ngang hàng chỉ xuất bản khoa học đáng tin cậy; và thứ hai, khoa học đáng tin cậy chỉ được công bố trên các tạp chí đánh giá ngang hàng.

Các nhà khoa học cho phép những lời đồn này lan rộng vì nó thuận tiện cho chính họ. Đối với các nhà nghiên cứu, chỉ có chính họ mới là những thẩm phán tốt nhất về tính hợp lệ trong công việc nghiên cứu. Điều đó rất có thể đúng, nhưng các tạp chí chọn lọc nhất vẫn cho phép các nghiên cứu thiếu sót được xuất bản liên tục. Đầu tháng này, ví dụ, tạp chí Proceedings of the National Academy of Science đã đưa ra một bài báo tuyên bố rằng việc bắt buộc che mặt là quyết định trong việc định hình xu hướng của đại dịch. Tuy nhiên, bài viết này đã nhanh chóng và bị chỉ trích kịch liệt trên phương tiện truyền thông xã hội; vào thứ Năm tuần trước, 45 nhà nghiên cứu đã ký một bức thư chính thức kêu gọi rút lại bài báo.

Ý tưởng rằng các tạp chí có một cách đặc biệt để nói đâu là khoa học tốt và đâu và khoa học xấu mãi là ảo tưởng. Trên thực tế, khi một bài báo trải qua quá trình bình duyệt, chỉ những người đánh giá được biên tập viên mời mới có thể cân nhắc về chất lượng của nó và những bình luận của họ gần như không bao giờ được chia sẻ với độc giả. Tạp chí ngang hàng thường có ý nghĩa là tác giả sẽ nhận được một vài dòng phê bình trước khi xuất bản bài báo. Ngược lại, khi tác giả đăng lên dước hình thức bản thảo mở (preprints), các đồng nghiệp của họ vẫn có thể xem xét nó, nhưng việc kiểm tra đánh giá không phải thông qua việc bình luận “nhỏ giọt”, thay vào đó bất kỳ nhà khoa học nào cũng có thể xem bài báo và ý kiến của họ có thể được đăng lên bằng phần mềm chú thích như hypothes.is, hoặc chia sẻ trên phương tiện truyền thông xã hội để mọi người đọc xem xét. Điều đó có xu hướng làm cho khoa học tốt hơn.

Trên thực tế, các bản bản thảo preprints thường có ít đánh giá. Việc sử dụng loại hình này vẫn là một sự phát triển mới trong hầu hết các lĩnh vực, nhiều nghiên cứu như vậy không được ai đọc trừ chính tác giả. Tuy nhiên, những phát hiện gây tranh cãi về các vấn đề quan trọng, chẳng hạn như COVID-19, là một ngoại lệ rõ ràng, đặc biệt là khi chúng được chọn bởi phương tiện truyền thông. Những bài báo đó gần như chắc chắn sẽ được kiểm tra kỹ lưỡng hơn cả quá trình bình duyệt ở một tạp chí có phản biện.

Một trong những lợi thế của preprints là chúng làm cho quá trình đánh giá ngang hàng trở nên linh hoạt hơn. Thật vậy, việc đánh giá không bao giờ thực sự kết thúc: Một bài báo có thể phải chịu nhiều vòng kiểm tra khác nhau, ví dụ, nếu nó được các nhà hoạch định chính sách chọn, hoặc nếu sau đó chúng ta phát hiện phương pháp trong bài còn thiếu sót. Tại các tạp chí, quá trình phản biện hầu như luôn bị giới hạn chỉ trong ba hoặc bốn người đánh giá, và công việc của họ kết thúc ngay sau khi bài báo được chấp nhận để xuất bản.

Các tạp chí không chỉ yêu cầu các nhà phê bình cân nhắc về chất lượng nghiên cứu, mà còn về độ độc đáo và ấn tượng. Hầu hết các tạp chí có phản biện không chỉ đơn giản là cố gắng lọc ra những kết quả khoa học không chính xác, họ cũng đang cố gắng chọn những bài tăng thứ hạng "tác động" của họ dựa trên số lần một bài báo được trích dẫn trong một vài lần nhiều năm sau khi xuất bản. Độ chính xác là vấn đề nhưng nhiều khía cạnh khác của một nghiên cứu cũng đóng vai trò quan trọng. Cho dù các tác giả là các nhà khoa học nổi tiếng, hay họ đến từ các trường đại học danh tiếng, hoặc liệu những phát hiện có khả năng thu hút sự chú ý của truyền thông hay không.

(Nguồn: Image by mohamed Hassan from Pixabay)

Những bản thảo preprints cũng có thể gặp những thách thức, chẳng hạn như làm thế nào để đảm bảo rằng các tác giả mới có thể gây chú ý hoặc ngăn các tác giả quen nhau viết đánh giá tốt về một tác phẩm khác của nhau. Nhưng mối quan tâm lớn nhất đó là việc liệu các bản thảo preprints có thể ngăn việc các kết quả khoa học kém chất lượng đến tay các nhà hoạch định chính sách hay không. Hiện tại, các tạp chí có bình duyệt cũng đã không thể thành công trong công việc này. Đã đến lúc chúng ta ngừng đặt quá nhiều niềm tin vào các tạp chí và tìm kiếm những cách minh bạch và hiệu quả hơn để đánh giá các tuyên bố khoa học.

*Nguồn:

Simine Vazire. (25-06-2020). Peer-Reviewed Scientific Journals Don't Really Do Their Job. Wired. URL: https://www.wired.com/story/peer-reviewed-scientific-journals-dont-really-do-their-job/

Người dịch: Nguyễn Thanh Nhàn (Trường Đại học Ngoại thương)


Bài liên quan:


Ý kiến bạn đọc (0):